Dünyanın tüm bilgisini derleyerek gelecek kuşaklara aktarmayı amaçlayan Denis Diderot ve Jean le Rond d’Alembert, bu büyük hedefle yola çıkarak Encyclopédie’yi hazırladılar. Eser, yaklaşık 250 yıl önce, 1772’de, Fransa’da son cildinin yayımlanmasıyla tamamlandı.

Voltaire, Rousseau ve Montesquieu gibi Aydınlanma düşüncesinin önde gelen isimlerinin de katkı sunduğu Encyclopédie; 71.818 madde başlığı ve 3.129 görselden oluşan 28 ciltlik kapsamlı bir çalışmadır. Bu yönüyle yalnızca bir ansiklopedi değil, aynı zamanda 1789 Fransız Devrimi’nin düşünsel hazırlayıcılarından biri olarak tarihsel bir önem taşır.

Ansiklopedinin yazarları rasyonel olarak akla inanıyor. Kopernik devriminin ve Newton yasalarının ardından 18. yüzyılda bilimsel buluşlar ışığında şekillenen aydınlanma felsefesine sonsuz bağlılık duyuyorlardı. Bu açıdan ansiklopedinin önemi bizzat içeriği ile, varlığı ile bilimsel bir devrim olmasıydı.

Örneğin “siyasi iktidar” başlığı altında aydınlanmanın en önemli tezlerinden biri olan Rousseau‘nun sosyal sözleşme kavramı anlatılıyor. İktidarın ilahi güçlerden alınarak artık halkın eline geçmekte olduğu belirtiliyordu. Bu süreçte ilahi değerlerin zayıflattığı endişesi Taşıyan kilise ansiklopediden rahatsız olmuş ve devamını engellemeye çalışmıştı.

İnternet hayatımıza gireli 25 yıl kadar oluyor. Ortaokul dönem ödevlerini günlük gazetelerin kupon karşılığı cilt cilt sunduğu Brittanica’lardan, Larousse’lardan madde madde okuyup hazırlayan çocuklar olarak basılı ansiklopedi görmemiş kuşakları anlatacak çok anımız var.

O yıllarda dijital devrimin başladığını, Bu yüzden basılan ansiklopedilerin yayın haklarının hızla düştüğünü tabii ki bilmiyorduk. Cumhuriyet aydınlanması ile şahlanan bilginin ve akla olan inancın, kendi postmodern antitezi olan arabesk kültürle bir karışımını yaşamaktaydık 80’lerde. Bu tuhaf melez kültür günlük yaşamın tüm estetiğine sızmaktaydı. Kimi evlere yalnızca televizyonun yanında duracak süs objesi olarak giren dizi dizi ansiklopedilerle, gazete kuponuyla bile olsa bu bilgiye sahip olmanın kıvancı sergileniyordu bir yerde.

Bu 25 yılın 10 katı kadar bir süre önce yayımlanmasıyla aydınlanma devimini hızlandıran Encylopédie‘nin yerini ise, dev internet okyanusu içinde sığınacak az sayıda aydınlık limandan biri olan Wikipedia aldı. Basılan ansiklopedi bir açıdan postmodern bir kırılmaya uğrayarak binlerce kişinin yazarlığını üstlendiği, kolektif, elinden geldiğince “hakikati, yalnızca hakikati” aktarma misyonunu taşıyan bir internet sayfasına bayrağı teslim etti.

Wikipedia’nın, atası Encylopédie‘ye oranla daha demokratik bir mecra olduğu söylenebilir. Peki, her türlü sesi açık bir ansiklopedi gerçeği gerçek olmayandan nasıl ayırır? Post-truth olarak adlandırılan, alternatif sosyal gerçekliklerden bahsedilen çağımızda o biricik bilimsel hakikati aktarmak o kadar zorlaştı ki.

Dünya düzdür diyenlerden karşı karşılıklarına kadar bin bir çeşit komplo teorisi üretenler arasında aydınlanmanın ışığını hasretle arar hale geldik. Bugünler: “Hakikatse benim hakikatim de bu.” diye bağıran post modern cehaletin karşısındaki son kale olan o ansiklopedik ışığa sarılmak için son şansımız. Bir sonraki 250 yılda bilgi ve bilim 21 yüzyılın post modern depremi ile çoktan karanlıkta kalmış olabilir.

İlk yayımlandığı yer:
Natos Dergisi, Kasım–Aralık 2022
Yalın Gündüz – Frankfurt