Bilim mi İlim mi? Aralarındaki Fark Nedir?

Bilim mi ilim mi? Bu soru basit bir kelime tartışması değildir. Asıl mesele, bilgiye hangi yöntemle ulaştığımızdır. Bugün birçok kişi “bilim ve ilim arasındaki fark nedir?” diye soruyor. Kimileri bu iki kavramı eş anlamlı sanıyor, kimileri aralarında derin bir ayrım olduğunu düşünüyor. Peki gerçekten ilim ve bilim aynı şey midir? Cevap, kelimelerde değil; yöntemdedir.

“Bir şeye duydunu diye, atalarınız inanmış diye, ben söyledim diye inanmayın. Kendi kendinize denediğiniz ve doğru bulduğunuz şeylere inanın.”
— Gotama Buda 

Bu alıntı aslında üç temel şey söylüyor:

1 – Otorite eleştirisi: Bilginin kaynağı otorite değildir. Peygamber, bilge, hoca ya da kitap tek başına doğruluğun garantisi olamaz.

2 – Deney vurgusu: Hakikat soyut bir inanç değil, sınanabilir bir sonuçtur. Bir öğreti gerçekten iyiyse, insanın acısını azaltır, zihnini berraklaştırır. Bunu görmek için inanmak değil, denemek gerekir.

3 – Epistemolojik cesaret: Buda aslında şunu yapıyor: “Beni bile körü körüne kabul etmeyin.” Bu çok radikal bir şey. Çünkü çoğu öğreti şunu ister: İman → itaat → tekrar. Buda ise zinciri ters çeviriyor: Şüphe → gözlem → içgörü.

İşte “bilim mi ilim mi” sorusu tam burada başlar. Çünkü mesele inanç değil, bilgiye hangi yolla ulaştığımızdır. İlim ve bilim eş anlamlı değildir; yöntemleri ve bilgi kaynakları farklıdır.

Bilim mi ilim mi diye sormadan önce bilim nedir sorusunu yanıtlayalım. Bilim, evrende ve doğada gerçekleşen olayları çeşitli yöntemlerle gözlemleyen, deneyen ve açıklamaya çalışan bir bilgi üretme biçimidir. Gerçeğe ulaşma iddiasından çok, gerçeği sınama ve anlamlandırma çabasıdır. Bunu yaparken doğa yasalarını keşfeder.

Bunlardan biri kütle çekim yasasıdır. Bu yasa, Isaac Newton tarafından formüle edilmiştir. Newton yalnızca yere düşen bir elmayı açıklamadı; aynı yasanın gezegenlerin hareketini de belirlediğini gösterdi. Yani yerdeki taş ile gökyüzündeki yıldız aynı düzenin içindeydi. Bu yasa evrenin dokusundadır. Evrenin düzeni değişmedikçe yere attığınız nesneler düşmeye devam edecektir.

“Peki ay neden dünyaya düşmüyor?” diye sorabilirsiniz. Burada başka bir ilke devreye girer: eylemsizlik. Cisimler mevcut hareket durumlarını koruma eğilimindedir. Kütle arttıkça bu direnç artar. Ay da bu nedenle düşmez; çekim ile hareket arasındaki denge sayesinde yörüngede kalır.

Peki bu bilginin insanlığa ne faydası vardır?

Kütle çekimini anlamadan uçakları uçuramazsınız. Suyun kaldırma kuvvetini bilmeden gemileri yüzdüremezsiniz. Arşimet’in keşfi yalnız bir teorik bilgi değil, medeniyetin taşıyıcı kolonlarından biridir.

Eğer fizik yasalarından haberdar olmasaydık, ibadethanelerimiz hâlâ bezden çadırlarla sınırlı kalırdı. Musluğu açtığınızda su akmazdı; çünkü baraj yapmayı sağlayan matematik bilgisi olmazdı. Mimar ve mühendis dediğimiz insanlar, doğa yasalarını bilen insanlardır. Ancak bilim yalnızca fizik değildir.

Bilim, insanı ve toplumu da inceler. Arkeoloji geçmişi, antropoloji kökenimizi, sosyoloji toplumu, filoloji dili çözer. Bilim hem doğayı hem insanı anlamanın yöntemidir.

Bilim ile ilim kavramları çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Oysa tarihsel bağlamlarına baktığımızda farklı bilgi anlayışlarını temsil ettikleri görülür. “İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır.” sözü sıkça tekrar edilir. Ancak burada geçen “ilim” modern anlamdaki bilimsel yöntem midir? Yoksa başka bir bilgi türünü mü ifade eder? İslam düşüncesinde “ilim”, daha çok dinî bilgi anlamında kullanılır.

Şimdi bu kavramın geçtiği metinlere bakalım. Kur’an’da “ilim” kelimesi, vahiy ve dinî bilgi bağlamında kullanılır:

1. “De ki: Ey Rabbim! İlmimi artır.”Tâhâ sûresi (20), 114
2. “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”Zümer sûresi (39), 9
3. “Allah içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir.”Mücâdele sûresi (58), 11
4. “Allah’tan kulları içinde ancak ilim sahibi olanlar korkar.”Fâtır sûresi (35), 28

Hadislerde de ilim, Allah’a yaklaştıran bilgi, dini öğrenme ve öğretme faaliyeti olarak tanımlanır. İlmin değeri, insanı hakikate değil; Allah’a yaklaştırması üzerinden açıklanır.

1. “Ebû Mûsâ el-Eş’arî radıyallahu anh’den rivayet edildiğine göre: “Allah’ın benimle göndermiş olduğu hidâyet ve ilim, yeryüzüne yağan bol yağmura benzer.”
2. Ebû Hüreyre radıyallahu anh:“Dünya ve onun içinde olan şeyler değersizdir. Sadece Allah’ı zikretmek ve O’na yaklaştıran şeylerle, ilim öğreten âlim ve öğrenmek isteyen öğrenci bundan müstesnadır.”
3. Abdullah İbni Mes’ûd radıyallahu anh:“Yalnız şu iki kimseye gıpta edilir:* Allah’ın kendisine ihsân ettiği malı hak yolunda harcayıp tüketen kimse,* Allah’ın kendisine verdiği ilimle yerli yerince hükmeden ve onu başkalarına da öğreten kimse.”
4. Enes radıyallahu anh:“İlim tahsil etmek için yolculuğa çıkan kimse, evine dönünceye kadar Allah yolundadır.“

Bu metinlerden çıkan sonuç şudur: İlim, vahiy temelli bilgidir. Kaynağı gözlem değil, kutsal metindir. Yöntemi deney değil, rivayet ve tefsirdir.

Burada kritik soru şudur: Bu yöntem modern anlamda bilim üretir mi? Tarihte Müslüman düşünürler elbette büyük keşifler yapmıştır. Harizmi, Biruni, İbn-i Sina, İbn el-Heysem gibi isimler çağlarının ötesine geçmiştir. Ancak bu başarıları ayet yorumlayarak değil; gözlem, deney ve matematiksel hesapla elde etmişlerdir. Bu nedenle onları “ilim insanı” değil, bilim insanı olarak tanımlamak daha isabetlidir. Çünkü yöntemleri vahiy değil, doğaydı.

Bilim, deneye ve gözleme dayalı bir bilgi türüdür. Medeniyetler bu yöntemin üzerinde yükselir. Vahiy temelli bilgi inanç alanını düzenler; bilimsel yöntem ise maddi dünyayı dönüştürür.

Geleneksel İslam düşüncesinde “ilim”, dinî bilgiyi ifade eder. Hadis ilmi, fıkıh ilmi, tefsir ilmi… Bu alanlar, vahyin anlaşılması ve aktarılması üzerine kuruludur. Amaç, sınırın dışına çıkmamak; doğru inancı muhafaza etmektir.

Bu anlamda ilim insanı, dinî metinleri bilen ve yorumlayan kişidir. Onun görevi yeni doğa yasaları keşfetmek değil; mevcut inanç sistemini korumak ve aktarmaktır. Bilim insanı ise başka bir yöntemle çalışır. Kaynağı metin değil doğadır. Yöntemi rivayet değil deneydir. Ölçer, gözlemler, sınar. Doğruyu kutsal olanda değil, test edilebilir olanda arar.

Bu nedenle kavramları karıştırmak düşünsel bulanıklık üretir. Vahiy temelli bilgi ile deney temelli bilgi aynı şey değildir. Biri inanç alanını düzenler; diğeri maddi dünyayı dönüştürür. Örneğin tıp, deney ve gözleme dayalı olduğu için bilimdir; yalnızca metne dayansaydı ilim olurdu. Deve sidiğindeki mucize bu alandadır.

Ezcümle, cehalet kutsallaştığında ilerleme durur. Sorgulama başladığında medeniyet başlar. Medeniyetler yöntemle yükselir. Yöntemin adı ise bilimdir. Bilim ve ilim arasındaki farkı bir tek örnekle açıklamak gerekirse; biri uçağı uçurur, diğeri uçağa dua eder.

Günay Aktürk